جذابترین های این بخش

مطالب هم شاخه

آیا میدانستید؟

خدمات

گزارشات

سیستم عامل: Unknown OS Platform
مرورگر شما: Unknown Browser
کشور شما: United States
موقعیت شما: 54.145.118.24

بازدید دیروز: 0
بازدید کننده دیروز: 0
بازدید امروز: 4103
بازدید کننده امروز: 2223
بازدید کل تا به امروز: 1639925

GPS آنلاین

مسیر یاب آنلاین آسان

تبلیغات

دانلود دفترچه راهنمای مدار سیم کشی برق موتورسیکلت

تبلیغات

دانلود دفترچه راهنمای سرویس و نگهداری موتورسیکلت آپاچی 180 و آپاچی 160

تبلیغات

دانلود دفترچه راهنمای سرویس و نگهداری موتورسیکلت تریل سوزوکی

تبلیغات

تبلیغات

دانلود دفترچه راهنمای سرویس و نگهداری موتورسیکلت هندا

آموزش > آموزش هنر های دستی > 

آشنایی و آموزش هنر سنتی و اصیل خاتم سازی شیراز

یكی از گونه های زیبا و هنرمندانه صنایع دستی در شیراز خاتم سازی است. هنر خاتم سازی بومی شیراز میباشد که به تدریج به مرور زمان این هنر در شیراز رو به نابودی رفته و اکنون شهر اصفهان هنر خاتم سازی را در دست گرفته است. هنر خاتم سازی بی بدیل وكم نظیر در واقع هنر آرایش سطح اشیاء چوبی به صورتی شبیه به موزائیك با مثلث های كوچك است.این مثلث ها هرچه ظریف تر و طرح ها و اشكال هرچه منظم تر باشند،خاتم مرغوب تر خواهد بود.یكی دیگر از دلایل مرغوبیت و ارزشمند بودن خاتم بالا بودن كیفیت مواد اولیه است.


تاریخچهٔ خاتم‌کاری:

درباره مخترع و مبتکر خاتم بین خاتم‌سازان و هنرمندان روایات گوناگونی وجود دارد ولی آنچه قابل ذکر است آن است که به درستی معلوم نیست اولین بار خاتم‌سازی را چه کسی ابداع کرده است. در دائرةالمعارف فارسی آمده است: «زمان آغاز این هنر دانسته نیست، و آنچه درباره آن گفته می‌شود با افسانه همراه است. برخی از استادان خاتم‌ساز هنوز بر این عقیده‌اند که هنر خاتم‌سازی معجزه ابراهیم پیغمبر است»

صنعتگران مصری این روش را مانند بسیاری از هنرها و پیشه‌های دیگر از قبطی‌ها اقتباس کرده‌اند، چندین قطعه و لوحه که روی آنها با چوب و استخوان موزائیک‌کاری شده است در عین الصیره نزدیک قاهره دراوایل دوره اسلام به دست آمده و اغلب آنها درموزه صنایع اسلامی قاهره ویا موزه برلین وجود دارد که یکی ازعالی‌ترین نمونه‌های این صنعت درموزه متروپولیتن است.

ازدیگر آثار ونمونه‌های تاریخی دراین هنر:

  1. منبر خاتم کاری در مسجد جامع عتیق شیراز دارای قدمت بیش از هزارسال.

  2. سقف ایوان اصلی مسجد جامع عتیق شیراز مریوطه به سده هشتم هجری (سده چهاردهم میلادی)

  3. درهای خاتم قصر رویایی تیمور گرکانی به نام دلگشا در سمرقند و درهای آرامگاه وی در سال۸۰۷ هجری(۱۴۰۵میلادی)

  4. درهای چوب گردو و روکش استخوان ودیگر چوبها ساخته شده توسط هنرمندی بنام حبیب‌الله درسال ۹۹۹هجری(۱۵۹۱میلادی) که درموزه برلین نگهداری می‌شود.

  5. درهای مزین به اشکال هندسی گل و بته، از شهر بخارا که درموزه ویکتوریا آلبرت موجود است

  6. منبر چوبی مسجد لنبان اصفهان بااشکال هندسی و اجزای نقره‌های مربوطه به سال ۱۱۱۴هجری(۱۷۰۲میلادی)




  7.  
  8.  
  9.  

 

اوج شکوفایی و تکامل این هنر در دروان صفویه بود، دراین دوران از گوشه و کنار ایران هنرمندان به اصفهان، پایتخت آن زمان آمدند و هنرهای فراموش‌شده این کشور ازنو پایه‌گذاری شد و هنرمندان ضمن فعالیت در رشته‌های خاتم‌کاری، منبت‌کاری، کاشی‌کاری و گره‌چینی، به ترمیم و ساختن ساختمان‌ها و آثار گذشته و بارگاه‌هاواماکن مقدس تشویق و ترغیب شدند. بعدها در زمان قاجاریه به علت عدم توجه به هنرها این هنر نیز همانند سایر هنرها از درجه اعتبار و اهمیت افتاد و استادان وهنرمندان این رشته دراین دوران در بدترین وسختترین شرایط زندگی می‌کردند.

درسال ۱۳۰۷ اوایل دوران پهلوی مدرسه صنایع مستظرفه به کوشش استاد محمد غفاری (کمال الملک) تأسیس و این هنرستان رونق و توسعه‌ای به هنرهای دستی کشور بخشید و پس ازآن کارگاه‌های خاتم‌سازی و چند کارگاه دیگر در وزارت فرهنگ و هنر سابق تشکیل شد.

آثار بجا مانده جمعی از هنرمندان شیراز، اصفهان و تهران اتاق هفت در هفت متری خاتم‌کاری شده به تمامی وسایل موجود در آن، در کاخ مرمر به مدت چهار سال.

تالار خاتم مجلس شورای ملی با ۴۰۰ متر مربع خاتم‌کاری.

هنر خاتم‌سازی بعد از انقلاب اسلامی در کارگاه خاتم‌سازی وزارت فرهنگ و هنر سابق تحت نام جدیدی با وابستگی به وزارت فرهگ و آموزش عالی ادامه یافت و از آن زمان تاکنون سمت وسوی طرح‌ها تغییر یافته و با حذف طرح‌های خارجی توجه بیشتری به سنت‌گرایی معطوف یافته وازآن به بعد خط و نوشته وارد خاتم شد.

 

تاریخچه خاتم کاری در شیراز:

خاتم کاری در شیراز قدمتی بیش از 1000 سال را داره مبدا شروع خاتم کاری در شیراز دقیقا مشخص نیست اما قدیمی ترین خاتم کاردی در منبر مسجد جامع عتیق شیراز میباشد که جزء قدیمیترین و در صدر خاتم موجود در ایران است.

 

 

 

 

 

خاتم‌کاری در ادبیات:

دراشعار شاعران قبل از سده نهم هرجا نامی از خاتم برده شده به معنی و مفهوم انگشتری بوده و تنها یک بیت از اشعار مفید بلخی شاعر قرن یازده به معنای هنر خاتم سازی آمده است:

صد نقش بر استخوانم افکند ز داغ گویا که لب لعل تو خاتم بند است خاتم سازی از ذیرباز طرفداران خاص خود را در اصقهان داشته است.

 

 

قدیمی‌ترین آثار هنری خاتم‌کاری شده باقی‌مانده:

  1. صندوق مرقد موسی بن جعفر و امام جواد در کاظمین مربوطه به دوران شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۶هجری قمری ساخته شده توسط استاد محمد جمعه.
  2. صندوق مرقد امام حسن عسکری در سامره و صندوق مرقد امام علی النقی مربوطه به همان دوره واستاد.
  3. صندوق خاتم ضریح نرگس خاتون مادر مهدی موعود که درهمان دوره ساخته و نصب شده.
  4. اثر بسیار زیبا و نفیس درب ورودی مدرسه چهارباغ اصفهان چندین بار توسط استادان این هنر ترمیم و مرمت شده است.
  5. درب خاتم امامزاده شاه‌رضا در قمشه (شهرضا) مربوطه به زمان سلطنت شاه طهماسب صفوی.
  6. صندوق خاتم مرقد علی ساخته شده درزمان کریم خان زند و نصب آن درزمان لطفعلی خان زند
  7. صندوق خاتم مرقد سید الشهداء و ابوالفضل در کربلا
  8. صندوق مقبره زینب در شام

 

آموزش  خاتم سازی

خاتم ابتدا از کنار هم قرار گرفتن مثلث­های بزرگ شکل می گرفت و رنگ چوب­های مصرفی بیشتر سیاه یا سفید بود؛ ولی به تدریج ذوق و سلیقه ایرانی ظرافت کنونی را جانشین زمختی پیشین نمود، تنوعی در رنگ­های آن به وجود آورد و رنگ­های قرمز، سبز، آبی و زرد را به آن افزود و به جای روی و قلع که قبلا به کار برده می شد و هیچ جلوه و جلایی نداشت، از فلز برنج بهره گرفت. برخی اساتید نقل کرده اند که از نظر هندسی نیز در خاتم تغییراتی ایجاد گردید و اشکال سه ضلعی، پنج ضلعی، هشت ضلعی، ده ضلعی و دوازده ضلعی به کار گرفته شد که با قرار دادن آنها کنار یکدیگر نقش بندی ایجاد می شود.

در خاتم کاری چوب، استخوان یا فلز را به صورت منشورهای مثلث القاعده برش داده و آنها را به گونه ای کنار هم قرار می دهند که برش عرضی این مثلث­های واحد، دارای اشکال هندسی منظم باشد. سپس با سریش، برش­های نازک را با نظم و ترتیب خاصی روی ورقه نازک چوبی می چسبانند و پس از خشک شدن ورقه­ها را روی اشیای مورد نیاز جهت تزئین نصب می کنند.

 

بطور کلی، هنر خاتم شامل دو مرحله زیر است:

1- خاتم سازی که شامل عملیاتی از قبیل طراحی خاتم، تهیه مواد و مصالح و برش مصالح اولیه، ترکیب و ایجاد گل و در نهایت ساخت قامه (جسم مکعب مستطیلی شکل دارای میانگین طول 40 سانتی متر و عرض 10 سانتی متر و قطر 3 سانتی متر از چوب یا خاتم) و برش آن و تهیه لایه خاتم است.

2- خاتم کاری که شامل طراحی زیرسازی، طراحی چسباندن لایه­های خاتم بر روی زیرکار، پرداخت و جلا کاری اشیای خاتم کاری است.

 

مواد اولیه در ساخت خاتم

انواع چوب مانند توسكا، راش، آبنوس، فوفل، گردو، بقم، عناب، نارنج، کهکم، کبوده، افرا، تبریزی، شمشاد

انواع استخوان مانند استخوان و عاج فیل، استخوان شتر، استخوان اسب، استخوان گاو

مفتول­های فلزی مانند برنج، آلومینیوم و بعضاً نقره

و صدف، نخ پرک، سریشم، لاک

 

 

فلزات نیز باید آلیاژ مناسبی داشته باشند. برای استقامت خاتم ساخته شده و مراقبت از آن، از فلزات رنگی در خاتم سازی استفاده می شود؛ نقره و آلومینیوم برای رنگ سفید و برنج برای رنگ زرد مورد استفاده قرار می گیرد. به همین جهت برنج که آلیاژ خوبی به شمار می رود، بیش­ترین کاربرد را در هنر خاتم سازی دارد و در تهیه
استخوان نیز باید به مواردی مانند سلامت حیوان ذبح شده، تازگی استخوان و سفیدی رنگ آن توجه کرد. البته استخوان طی مراحل خاصی از قبیل چربی گیری و خواباندن در آب آهک آماده کار می شود.

 

در انتخاب مصالح باید نهایت توجه مبذول گردد تا بهترین نتیجه عاید شود. مثلا، برای تهیه چوب مورد نیاز باید دقت شود که دارای رنگ و بافت مناسبی بوده و گره و ترک نداشته باشد.

 

وسایل و ابزار کار در هنر خاتم‌ سازی

بطور کلی، وسایل مورد نیاز خاتم سازی عبارتند از: چکش، دریل، مته، انواع اره‌ها، انواع سوهان، انواع رنده، پرس، تیره‌دار یا خط‌کش قفل، مقار، انواع تنگ­ها، چسب‌های مخصوص و....

 

مراحل کار خاتم کاری

مرحله اول: آماده سازی مواد خام

خاتم کار، باید مواد خام خود یعنی چوب، استخوان، فلز و... را مدت­ها قبل از اینکه خاتم سازی آغاز شود، آماده کند. در مرحله اول احتیاج به چوب­هایی است که رنگ­های آن متنوع باشد.

سپس، خاتم کار چوب­ها را با اره بغل شش بُر به قطعات نازک به اصطلاح خودشان " لا" می­برد. ضخامت هر لا 23/0 و ابعاد آن 5*70 سانتی متر است. لاهای نازک را " لای مثلث" یا " لای بغل شش" یا " لای یک لایی" می­نامند؛ علت اختلاف نام آنها بدلیل طرز بریدن آنهاست. سپس آنها را در گوشه­ای می­گذارند تا خشک شود.

استخوان شتر را هم به همین طریق به نوارهای کوچکی بریده و آن را در داخل ظرف­های سفالی به نام "هسین" می­گذارند. داخل این ظروف، آب آهک قرار می­دهند و استخوان­ها را حدود 3ماه در آن قرار می­دهند تا سفید شود.

در مرحله بعدی مجدداً چوب­ها و استخوان­ها را برش­های بسیار ریز می­دهند و به آن " شش" می­گویند که پهنای هر کدام آن 24/0 سانتی متر است. بعضی از شش­های استخوانی را به هم بسته و آن را در ظرف دیگری که دارای محلول خورنده سبز رنگی است، می­گذارند. این محلول سبز، شامل سرکه و نشادر است که براده مس به نام "سواله ی مس" و "دم چرخ" مس به آن اضافه شده است. " شش"­ها 4 تا 6 ماه در آّب سبز می­ماند تا اینکه اثر اسیدی مس در آن نفوذ کرده و رنگ آن را سبز کند. برای کارهای خاتم کاری گران­تر، به جای استخوان شتر از عاج فیل استفاده می­کنند.

 

سپس نوبت آماده کردن " شش"­های فلزی می­رسد. شش­های فلزی اغلب برنج و در موارد استثنایی از نقره ساخته می­شوند. مفتول برنج را به قطعات 70سانتی متر بریده و با چکش دم پهن در قالب­های آن را به صورت شیارهای مثلثی در آورده و بدین ترتیب یک شکل منظم مثلث به نام " سه پخ" در می­آید.

 

 

 

اکنون، زمان به شکل درآوردن شش­ها آغاز می­گردد. شش­های کوچک متساوی الاظلاع را " مثلث"، شش­های بزرگ­تر با قاعده بزرگ را " بغل شش"(سه گوش) و شش­های الماس گون را " جو" می­نامند. خاتم کار برای اینکه شکل­های مورد نیاز خود را بدست آورد، روی یک تخته (که دارای شیارهایی است و به صورت قالب عمل می­کند و " سیم مساوی" نامیده می­شود) شش­های آماده را بر طبق نقشه خود قرار می­دهد و روی آن " سوهان دم پهن" می­کشد و شکل معینی را بدست می­آورد. بدین ترتیب چوب، استخوان و شش­های سی کامل شده و در بسته­های بزرگ به گوشه­ای گذاشته می­شود.

 

 

مرحله دوم: طراحی شش­های مرکب و میله

خاتم کار در این مرحله، طرحی که مورد توجه اوست انتخاب می­کند مثلاً ترکیبی از اشکال مثلثاتی در داخل شش گوش­های منتظمی مثلثات بزرگ. با داشتن لااقل سه نوع چوب رنگی و فلز و استخوان می­توان ترکیبات احتمالی بسیار متنوعی تشکیل داد.

 

مرحله سوم: به هم بستن گل­ها و بسته بندی آنها

وقتی تمام میله­ها آماده شد طول اصلی آنها (که 70 سانتی متر است) به 8تکه که هر کدام 75/8 سانتی متر یا بیشتر است، بریده می­شود. سپس خاتم کار با درنظر گرفتن بزرگی کار، لایه­های استخوان را آماده و نیمی از آن را با قطعاتی که دو سر آن چسب زده شده و به ارتفاع کار مورد نظر می­باشد، گرد می­آورد.

 

پس از آن، گل­های شش گوش کوتاه و میله مثلثاتی را روی این تخته­ها یا استخوان­ها می­چسباند. سپس تخته دیگری روی آن قرار می­دهد و همه این مجموعه را میان دو تخته گیره قرار می­دهد. سپس دو تا " گوه" هم روی آن گذاشته و با چکش هر دو " گوه" را می­کوبد تا سفت شود. این منگنه را " تنگ زنگیره" می­نامند. بسته بندی این میله­ها را " قامه" می­گویند.

 

 

مرحله چهارم: بریدن بسته­ها و لایه­های پشت

خاتم کار با اره بسیار نازک " قامه­ها" را به قطعاتی به ضخامت3میلیمتر می­برد. برش آنها نسبت به محور شش ها قائمه است.

 

" آصر" ، که از تخته­های پشت بند به ضخامت 6میلیمتر می­باشد، برش­های خاتم (لایه ی دو سایه) را یکی در میان، در جعبه­ای به نام " توره" که معمولاً 12 برش خاتم کاری گنجایش دارد، چسبانده و این بسته را میان منگنه (تنگ) چوبی و گوه قرار می­دهند.

تهیه خاتم بسیار زمانبر و پر مشقت است و شاید به همین دلیل آن را خاتم نامیده اند؛ چرا که ختم هنر و ظرافت ایرانی است. متاسفأنه در سال­های اخیر با ورود خاتم­های کارخانه­ایِ چینی، بازار کار هنرمدندانی که عاشقانه به زنده نگه داشتن این هنر پرداخته و چشمان خود را کم سو کرده اند، بسیار کساد شده است.

 

مرحله پنجم: برش طولی توره­ها و سوار کردن ورقه­ها

در این مرحله، توره را بریده و به صورت ورقه­های نازکی قاچ می­دهند. این کار نیز با اره بسیار ظریف انجام می شود. برش­ها به طریقی انجام می­شود که اولین برش، لایه ی دو سایه را به دو قسمت مساوی تقسیم کند و برش بعد آصر نخست را شکاف دهد و همین عمل را تکرار می­کنند تا 24ورقه که لایه­ای در حدود 5/1  میلیمترخاتم کاری در یک طرف و 3میلیمتر آصر در سوی دیگر درست کند. سپس ان ورقه­ها را روی تخته رنده کشویی مخصوص، صاف کرده، سمباده می­زنند و به شیئی که باید تزئین شود، می­چسبانند که برای چسباندن از چسب مخصوص استفاده می­کنند.

 

 

در برخی خاتم­ها برای زیباتر شدن کار یک حاشیه خاص دور شئی را می­گیرد که به آن " مُدخِر" می­گویند. در انتها سطح خاتم کاری شده را سنباده زده و به آن روغن " سندلوس" می­مالند تا در برابر رطوبت مقاومت یابد.

 

رایج­ترین چوب­ها در خاتم کاری

رایج­ترین چوب­ها عبارتند از: رنگ قرمز چوب عناب، رنگ زرد روشن چوب نارنج، رنگ سرخ تیره چوب فوفل. برای کارهای گرانبها از چوب آبنوس و چوب قهوه­ای ساج نیز استفاده می­شود.

 

انواع خاتم از نظر گل

به علت وجوداشکال و طرح­های مختلف درخاتم سازی که به صورت هندسی است و استفاده از قطعات رنگی در آنها که موجب تنوع زیادی می­گردد، با انواع مختلفی از آنها مواجه می­شویم:

1. خاتم پره وار و

2. خاتم پره­ای

3. خاتم نه گلی لایه دار

4. خاتم ابری ساده

5. خاتم ابری یک دور

6. خاتم ابری دودور

7. خاتم جناقی

8. خاتم خطی

9. خاتم طاقی

10. خاتم خیابانی

11. خاتم بته جقه­ای

و...

 

انواع حاشیه

1. حاشیه شش گلی

2. حاشیه جویی

3. حاشیه بازوبندی

4. حاشیه طوره دار

5. حاشیه شمسه دار

و...

 

خصوصیات یک خاتم و محصول مرغوب وهنری:

 

  1. صاف بودن سطح کار و خالی نبودن هیچ جای خاتم.

  2. یکنواخت بودن رنگ و مصالح به کار رفته در ساخت خاتم

  3. عدم تغییر در رنگ و شکل

  4. ترمیم‌کاری‌ها و بتونه‌کاری‌ها در سطح کار مشخص نباشند.

  5. قرینه بودن تمامی گل‌ها و اشکال درسطح کار و زوایا و اضلاع

  6. دقیق و مهندسی بودن اساس و ساختمان طرح که تمامی ابعاد با هم همسان، قرینه و یک اندازه باشند که البته اگر شاسی طرح دقیق نباشد بهترین خاتم نیز بر روی آن نما و جلوه‌ای ندارد و کل طرح را از بین می‌برد به همین جهت است که یک هنرمند خاتم‌ساز باید یک نجار چیره‌دست هم باشد.

  7. رنگ‌کاری و روکش دادن محصول بایستی ماهرانه و بدون خدشه و هر عیبی باشد.

  8. نقش‌ها ومثلث‌ها هر چه ریزتر باشند کیفیت و ارزش کار بیشتر است.


  9.  

مهم‌ترین مراکز خاتم‌سازی درایران ،اصفهان و شیراز و تهران هستند که البته اکثر خاتم‌سازان در تهران اصفهانی یاشیرازی هستند. که بهترین و مرغوب ترین خاتم ساخت شیراز و سپس اصفهان و یعد تهران میباشد اما به دلیل صنعتی شدن خاتم رتبه اول تولید در ایران متعلق به اصفهان می باشد.

تذکر مهم کلیه محصولات خاتم‌کاری شده بایستی دور از حرارت، رطوبت و نور مستقیم خورشید نگهداری و از تمیز کردن آنها با پارچهٔ مرطوب واز به کار بردن هر گونه جلاسنج بر روی سطوح خاتم اجتناب نمائید.

 

 

چرا خاتم شیراز بهترین است؟

هنرخاتم سازی نیز مثل سایر رشته های صنایع دستی در دوره صفویه رونق ورواج داشته است و در دوره قاجاریه به علت عدم توجه به این هنر از درجه اعتبار و اهمیت افتاد و در سده های گذشته هنرمندان خاتم ساز شیرازی صندوقچه‌های خاتم بسیار نفیسی جهت مرقد مطهر امامان در عراق را ساخته اند و در اوایل دوره پهلوی اول خاتم کاری کاخ مرمر توسط هنرمندان چیره دست شیرازی انجام شده است .

کیفیت و اصالت خاتم شیراز زبانزد خاص و عام بوده و خاتم های اصیل ساخته شده در شیراز دارای عمر بیشتری نسبت به مشابه آن در دیگر شهرها است. این ویژگی‌ها که خاتم شیراز را به نسبت دیگر شهرها امتیاز داده است تفاوت درانجام مراحل کار و موادی است که استفاده می شود.

افزودن ورقه ای نازک ازچوبی نرم وانعطاف پذیر ( آستر ) مانند چوب تبریزی به پشت برگه‌های خاتم ( اصطلاحأ خاتم آستردار)،استفاده از چسب مرغوب (چسب سریشم ) در تمامی مراحل خاتم سازی و خاتم چسبانی،صاف بودن سطح کار و خالی نبودن هیچ جای خاتم،یکنواخت بودن رنگ و مصالح به کاررفته در ساخت خاتم،عدم تغییر در رنگ و شکل ،مشخص نبودن ترمیم کاری ها و بتونه کاری ها در سطح کار ،قرینه بودن تمامی گل ها و اشکال در سطح کار و زوایا و اضلاع،دقیق و مهندسی بودن اساس و ساختمان طرح،استفاده از لایه و ورقه مسی در بین گل‌های خاتم جهت استحکام و پایداری بیشتر خصوصآ به دور شش ضلعی‌ها ازجمله ویژگی‌های خاتم شیراز است .

 

شايد بهترين نمونه اين هنر درعصر حاضر، ميز خاتمی است که در نمايشگاه جهانی بروکسل (سال 1958) مدال طلا را نصيب خود کرد. (منبع: سرآمد)


 

 

یکی از رسم های شیرازی ها تکمیل جهیزیه عروس بایک ست خاتم می باشد در زیر یک نمونه از بسته جهیزیه عروس را مشاهده می نمائید.


نام: 1752
ایمیل:
سایت: